VAI TRÒ CỦA INTERFERON TYPE I TRONG BỆNH LUPUS BAN ĐỎ HỆ THỐNG (SLE)

PGS. TS. BS. Hoàng Thị Lâm

Lupus ban đỏ hệ thống (systemic lupus erythematosus, SLE) là một bệnh tự miễn hệ thống, đặc trưng bởi rối loạn điều hòa miễn dịch phức tạp, dẫn đến sự hình thành tự kháng thể, phức hợp miễn dịch và tổn thương đa cơ quan như da, khớp, thận, hệ thần kinh và huyết học. Sinh bệnh học của SLE liên quan đến sự tương tác giữa yếu tố hormon, di truyền, môi trường và các bất thường trong cả đáp ứng miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích nghi.

1. Định nghĩa và chức năng sinh học của Interferon type I

Interferon type I (IFN-I) là một họ cytokine bao gồm nhiều phân nhóm như IFN-α, IFN-β, IFN-κ và IFN-ω, đóng vai trò trung tâm trong đáp ứng miễn dịch bẩm sinh, đặc biệt là chống virus. IFN-I được sản xuất chủ yếu bởi tế bào tua khi nhận diện các acid nhân thông qua các thụ thể như Toll-like receptors (TLR) và các cảm biến nội bào. Sau đó, IFN-I gắn vào thụ thể IFNAR và hoạt hóa các đường tín hiệu nội bào, đặc biệt là JAK-STAT, từ đó kích hoạt biểu hiện của hàng trăm gene đáp ứng interferon, góp phần tăng cường trình diện kháng nguyên, hoạt hóa tế bào lympho và điều hòa đáp ứng viêm.

2. Vai trò của IFN-I trong sinh bệnh học SLE

Ở bệnh nhân SLE, trục IFN-I được hoạt hóa một cách bất thường và kéo dài ngay cả khi không có nhiễm trùng thực sự. Cơ chế chính được cho là liên quan đến sự hiện diện của acid nhân nội sinh, DNA/RNA từ tế bào chết, và các phức hợp miễn dịch chứa acid nhân, từ đó kích hoạt các thụ thể như TLR7 và TLR9 trong tế bào tua, dẫn đến sản xuất IFN-I dai dẳng. Sự gia tăng IFN-I góp phần vào hoạt hóa tế bào B và sản xuất tự kháng thể, tăng trình diện kháng nguyên và hoạt hóa tế bào T, khuếch đại đáp ứng viêm và tổn thương mô, cuối cùng là thúc đẩy vòng xoắn bệnh lý giữa miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích nghi. Những cơ chế này làm cho IFN-I trở thành một trục bệnh sinh trung tâm, mặc dù không phải là yếu tố duy nhất trong SLE.  Một đặc điểm sinh học nổi bật của SLE là tăng biểu hiện của các gene đáp ứng IFN-I trong máu hoặc mô, được gọi là dấu ấn interferon. Hiện tượng này được ghi nhận ở đa số bệnh nhân SLE và phản ánh sự hoạt hóa của trục IFN-I. Nhiều nghiên cứu cho thấy dấu ấn interferon có liên quan đến hoạt tính bệnh (mặc dù kết quả không nhất quán giữa các nghiên cứu) và một số kiểu hình nặng của bệnh SLE. Nó cũng liên quan khá chặt chẽ với các biểu hiện huyết thanh học như anti-dsDNA và giảm bổ thể.

3. Ý nghĩa lâm sàng và điều trị nhắm trục IFN-I

Việc xác định vai trò trung tâm của IFN-I đã mở ra hướng điều trị nhắm đích trong SLE. Một trong những thuốc tiêu biểu là kháng thể đơn dòng kháng thụ thể IFNAR (anifrolumab), đã được chứng minh có hiệu quả trong SLE hoạt động mức độ vừa đến nặng (ngoài thận) trong các thử nghiệm lâm sàng pha III. Tuy nhiên, hiệu quả của liệu pháp kháng IFN-I có thể khác nhau giữa các kiểu hình bệnh. Trong bệnh thận lupus, một số thử nghiệm cho kết quả cải thiện một số chỉ số nhưng chưa đạt tiêu chí chính. Do đó, IFN-I là một đích quan trọng nhưng không phải duy nhất.

Tóm lại, Interferon type I đóng vai trò trung tâm trong sinh bệnh học của lupus ban đỏ hệ thống thông qua việc thúc đẩy hoạt hóa miễn dịch kéo dài và hình thành dấu ấn interferon. Sự hiểu biết sâu hơn về trục IFN-I không chỉ giúp giải thích cơ chế bệnh sinh mà còn mở ra các chiến lược điều trị nhắm đích, cá thể hóa đối với bệnh nhân SLE.